Od formiranja eurozone 2002. godine dogodila se samo jedna inflaciona epizoda, a i ona je bila kratkotrajna, blaga i brzo se sama korigovala. Uoči krize 2008. godine narušena finansijska stabilnost izazvala je kratkotrajan rast inflacije na četiri odsto.
Ne samo da ECB nije imao iskustva sa inflacijom, već je ni glavne članice eurozone odavno nijesu vidjele. Sve prvobitne članice, sa izuzetkom Italije, nakon 1986. godine drže inflaciju blizu ciljane stope od dva posto. Ujedinjenje Njemačke uzrokovalo je kratkotrajnu inflacionu epizodu od 1991. do 1993. godine. Italija je održavala inflaciju u zoni od oko pet posto da bi je nakon 1996. spustila na dva odsto i tu zadržala. Zato je velika većina ljudi koji su donosili monetarne odluke u eurozoni 2021. godine poznavala inflaciju, a posebno hiperinflaciju, samo iz istorijskih knjiga.
Prije 2021. godine finansijski teoretičari objašnjavali su da inflacija više nije moguća. Demografska erozija, tehnološki napredak i brzi rast „trećeg svijeta“ bili su argumenti koji su govorili da stara monetaristička jednačina MV = PQ više ne važi. Ili makar da će se V i Q pobrinuti da M ne utiče na P. Japan je bio Petrijeva posuda u kojoj su se te teorije dokazivale. Decenija monetarne ekspanzije i niskih kamatnih stopa nije uspijevala da podigne inflaciju na ciljanih dva odsto.
Preokret 2023.
Zato ne treba da čudi što se na prve znakove inflacije nije reagovalo. Uostalom, u eurozoni se monetarna masa M1 relativno udvostručila od 2008. do 2021. godine. Sa 40 odsto BDP-a porasla je na 80 posto BDP-a, a inflacija je bila manja od dva odsto. Oni koji su govorili da monetarna politika nužno utiče na opšti nivo cijena sve su više ličili na onog dječaka koji je često vikao „vuk!“. Ukoliko se novčana masa mogla relativno udvostručiti bez inflacije, zašto bi onda rast M1 od 20 odsto u 2020. godini izazvao inflaciju? Ukoliko cijene rastu, to je samo prolazni fenomen nezavisan od monetarne politike, piše Lidermedia.hr.
Suštinski, bili su u pravu. Do tada je ekonomski rast Azije omogućavao isporuku robe za sav novac koji bi Evropa i Amerika odštampale. Međutim, Kina dvije trećine električne energije dobija iz uglja, čija proizvodnja 2020. godine pada za pola milijarde tona, a cijena tokom 2021. raste za 300 posto. Kineske proizvođačke cijene počinju da rastu u martu 2021. godine, da bi u novembru dostigle godišnji rast od 13 posto. Na to se nadovezuje logistički kolaps nakon kovida, energetski šok izazvan ratom u Ukrajini, a novac podijeljen tokom kovida počeo je da traži šta da kupi.
Inflacija u Sjedinjenim Američkim Državama reagovala je već u aprilu 2021, a vrhunac od devet posto dostigla je u junu 2022. godine. U eurozoni inflacija počinje da raste u septembru 2021, a vrhunac od deset posto dostiže u oktobru 2022. godine. Jedina reakcija ECB-a do septembra 2022. bila je povećanje kamatne stope na nula posto.
Sve se preokreće početkom 2023. godine. Cijena uglja pada, a kineske proizvođačke cijene do jula se smanjuju za 5,5 posto na godišnjem nivou, nafta pada sa 115 na 70 do 80 dolara, logistički šok se postepeno raščišćava, a kamate ECB-a rastu i dostižu četiri odsto u septembru 2023. godine. Inflacija se relativno brzo smiruje i u oktobru 2023. niža je od tri posto. Otvoreno je pitanje koliko je to posljedica energije, logistike i kineskih cijena, a koliko kamatnih stopa ECB-a. Uostalom, nije važno. Bitno je da je prijeteća hiperinflacija obuzdana.
Gdje je tu institucionalno učenje o kojem smo govorili na početku? Tokom 2021. i 2022. godine ECB je čekao 11 mjeseci od kada je inflacija probila tri odsto i brzo nastavila ka osam odsto da „podigne“ kamate sa minus 0,5 na nula odsto. Ove godine, dva mjeseca nakon što je inflacija probila tri posto, podigao je kamate sa dva na 2,25 posto. Dakle, nešto važno je naučio. Inflacija nije lik iz bajke, a monetarna politika je važan alat za njenu kontrolu.
Upitan doprinos ECB-a
Iako je upitno koliko je politika ECB-a doprinijela obuzdavanju inflacije, daleko je bolje da monetarna politika reaguje, makar je ta reakcija i dalje sporija od reakcije Bundesbanke prije eura. Možda je upravo želja politike da se ECB snažnije usmjeri na stabilnost cijena pomogla u izboru potpredsjednika koji je imao priliku da veoma dobro upozna inflaciju. Jer dobar je strah kome ga je Bog dao.
A možda je vrijeme da ECB razmotri jedan važan element politike Bundesbanke i HNB-a. To je kombinovanje kamatnih stopa i stope obavezne rezerve. Naime, monetarna politika može stabilizovati cijene i bez eksplozije profitabilnosti banaka na račun poreskih obveznika.
